Rotacja zapasów: wskaźnik, wzór i jak go interpretować w sklepie

Wskaźnik rotacji zapasów krok po kroku: wzór w razach i w dniach, przykład sklepu, warianty GUS, interpretacja per kategoria i co zrobić z zalegającym towarem.

M Max CyrekShopDepot Opublikowany Czas czytania10 min czytania

Wskaźnik rotacji zapasów to miara tego, jak szybko sklep zamienia towar z magazynu w sprzedaż. Liczy się go na dwa sposoby: w razach (ile razy w okresie zapas "obrócił się" w całości) albo w dniach (ile dni średnio leży towar, zanim zostanie sprzedany). Podstawowy wzór w razach to koszt sprzedanych towarów podzielony przez średni stan zapasów, a w dniach - średni stan zapasów razy liczba dni w okresie, podzielony przez koszt sprzedanych towarów.

Poniżej znajdziesz oba wzory, przykład policzony dla sklepu z trzema kategoriami, warianty wzoru stosowane przez GUS i w literaturze akademickiej oraz to, jak czytać wynik i co zrobić z towarem, który zalega.

Wskaźnik rotacji zapasów - wzór w razach i w dniach

Rotacja zapasów w razach mówi, ile razy w okresie sklep sprzedał i odtworzył przeciętny zapas. Rotacja zapasów w dniach (nazywana też cyklem rotacji zapasów albo DIO, od ang. days inventory outstanding) mówi, przez ile dni średnio towar czeka na sprzedaż. To dwie strony tej samej liczby: jedną da się przeliczyć na drugą.

  • Rotacja w razach = koszt sprzedanych towarów / średni stan zapasów
  • Rotacja w dniach = (średni stan zapasów x liczba dni w okresie) / koszt sprzedanych towarów
  • Przeliczenie: rotacja w dniach = liczba dni w okresie / rotacja w razach
  • Średni stan zapasów = (zapas na początek okresu + zapas na koniec okresu) / 2

Im wyższa rotacja w razach, tym krótsza rotacja w dniach. Wynik 6 razy w roku odpowiada mniej więcej 61 dniom (365 / 6), a wynik 12 razy - około 30 dniom.

Skąd wziąć dane do wzoru w sklepie internetowym

Koszt sprzedanych towarów to wartość towaru, który wyszedł do klientów, liczona w cenach zakupu netto, a nie w cenach sprzedaży. W małym sklepie najprościej wziąć go z ewidencji księgowej albo policzyć jako liczbę sprzedanych sztuk razy cena zakupu każdej z nich. Średni stan zapasów też musi być liczony w cenach zakupu, inaczej licznik i mianownik nie będą porównywalne.

Jeśli sprzedaż jest sezonowa, średnia z dwóch punktów (1 stycznia i 31 grudnia) bywa myląca. Dokładniejsza jest średnia ze stanów na koniec każdego miesiąca - przykład niżej pokazuje, o ile zmienia to wynik.

Przykład: rotacja zapasów sklepu z artykułami dla domu

Załóżmy sklep internetowy, który sprzedaje kubki i ceramikę, tekstylia oraz dekoracje świąteczne. Dane za rok (wszystkie kwoty w cenach zakupu netto):

  1. Koszt sprzedanych towarów w roku: 480 000 zł.
  2. Zapas 1 stycznia: 90 000 zł, zapas 31 grudnia: 110 000 zł.
  3. Średni stan zapasów: (90 000 + 110 000) / 2 = 100 000 zł.
  4. Rotacja w razach: 480 000 / 100 000 = 4,8 razy w roku.
  5. Rotacja w dniach: 100 000 x 365 / 480 000 = około 76 dni (dokładnie 76,04).

Sklep średnio trzyma towar przez około 2,5 miesiąca, zanim go sprzeda. Gdyby właściciel policzył średnią ze stanów na koniec każdego miesiąca (13 pomiarów, z wyraźnym szczytem 150 000 zł w listopadzie przed świętami), średni zapas wyniósłby około 103 462 zł, a rotacja - 4,64 razy, czyli około 79 dni. Różnica 3 dni wynika wyłącznie z tego, że dwa punkty pomiarowe "nie widzą" jesiennego zatowarowania.

Ten sam sklep w podziale na kategorie

Wynik dla całego sklepu ukrywa to, co najważniejsze. Ten sam sklep po rozbiciu na kategorie wygląda tak:

  • Kubki i ceramika: koszt sprzedanych towarów 240 000 zł, średni zapas 30 000 zł, rotacja 8 razy w roku, czyli około 46 dni.
  • Tekstylia: 180 000 zł i 40 000 zł, rotacja 4,5 razy, około 81 dni.
  • Dekoracje świąteczne: 60 000 zł i 30 000 zł, rotacja 2 razy, około 183 dni.

Dekoracje świąteczne zajmują 30% wartości magazynu, a dają tylko 12,5% kosztu sprzedanych towarów. Gdyby sklep zmniejszył średni zapas dekoracji do 15 000 zł przy tej samej sprzedaży, rotacja całego sklepu wzrosłaby z 4,8 do około 5,65 razy (z 76 do około 65 dni), a z magazynu wróciłoby do obiegu 15 000 zł gotówki.

Warianty wzoru: dlaczego źródła podają różne wyniki

Nie istnieje jeden urzędowy wzór na rotację zapasów. Główny Urząd Statystyczny, autorzy prac naukowych i poradniki branżowe różnią się trzema rzeczami: czy w mianowniku jest koszt czy przychód, czy zapas jest średni czy z końca okresu i czy rok ma 360 czy 365 dni. Dlatego porównując swój wynik z cudzym, trzeba sprawdzić, jakim wzorem go policzono.

WariantWzór (w dniach)Dni w rokuWynik dla sklepu z przykładu
GUS, gospodarka materiałowazapas na koniec okresu x dni / zużycie w okresie360110 000 x 360 / 480 000 = 82,5 dnia
Wariant kosztowy (A. Stefański, WSB w Poznaniu)przeciętny stan zapasów x dni / koszt działalności operacyjnejrzeczywista liczba dnizależy od kosztów zarządu i sprzedaży doliczonych do mianownika
Wariant przychodowy (P. Antonowicz, Uniwersytet Gdański)średnioroczny stan zapasów x 365 / przychody ze sprzedaży365przy przychodach 720 000 zł: około 50,7 dnia
Wariant z kosztem sprzedanych towarów (najczęstszy w handlu)średni stan zapasów x 365 / koszt sprzedanych towarów365około 76 dni

Źródło: GUS, Słownik pojęć, hasło "Wskaźnik rotacji zapasów w dniach" (https://stat.gov.pl/metainformacje/slownik-pojec/pojecia-stosowane-w-statystyce-publicznej/589,pojecie.html); A. Stefański, Wyższa Szkoła Bankowa w Poznaniu, Zeszyty Naukowe SGGW "Ekonomika i Organizacja Gospodarki Żywnościowej" nr 97, 2012 (https://sj.wne.sggw.pl/pdf/EIOGZ_2012_n97_s55.pdf); P. Antonowicz, Uniwersytet Gdański, "Problemy Zarządzania" vol. 9 nr 1, 2011 (https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/problemy-zarzadzania/2011-tom-9-numer-1/problemy_zarzadzania-r2011-t9-n1-s53-71.pdf). Wyniki dla sklepu: obliczenia na danych z przykładu powyżej.

Ten sam sklep ma więc rotację od około 51 do 82,5 dnia, zależnie od wzoru. Wariant przychodowy zawsze zaniża liczbę dni, bo przychód zawiera marżę: przy marży 50% na koszcie sklep "wygląda" na o jedną trzecią szybszy, niż jest. Do zarządzania magazynem sklepu lepszy jest wariant z kosztem sprzedanych towarów, a wariant przychodowy przydaje się, gdy porównujesz się z danymi ze sprawozdań finansowych innych firm.

Jak interpretować wskaźnik rotacji zapasów w sklepie

Wskaźnik rotacji zapasów nie ma jednej "dobrej" wartości. Wynik trzeba czytać na tle trzech rzeczy: własnego trendu z poprzednich okresów, specyfiki kategorii i czasu dostaw od dostawców. Spadek rotacji w razach (czyli wydłużenie w dniach) kwartał po kwartale to sygnał, że zakupy rosną szybciej niż sprzedaż.

  • Wysoka rotacja (mało dni): towar szybko schodzi, gotówka szybko wraca, mniejsze ryzyko przecen. Zbyt wysoka może jednak oznaczać, że brakuje towaru i klienci kupują gdzie indziej - braki sztucznie poprawiają wskaźnik.
  • Niska rotacja (dużo dni): w magazynie jest za dużo towaru w stosunku do sprzedaży. Kapitał jest zamrożony, rośnie koszt utrzymania zapasów, a towar sezonowy lub modowy traci wartość.

Uwaga na "normy branżowe" krążące w internecie (np. 5-10 razy w roku jako dobry wynik). To wartości orientacyjne bez podanej metodologii. W badaniu dr. Pawła Antonowicza z Uniwersytetu Gdańskiego przedsiębiorstwa w dobrej kondycji miały cykl rotacji zapasów średnio 31 dni, a firmy na rok przed upadłością - średnio 64 dni. Ale to wynik dla przedsiębiorstw różnych branż liczony od przychodów, a nie norma dla sklepu internetowego.

Rotacja per kategoria i per SKU

Rotację zapasów warto liczyć osobno dla każdej kategorii, a przy podejrzanych pozycjach - dla pojedynczego SKU. Każda kategoria ma inne tempo: ceramika z przykładu (46 dni) i dekoracje świąteczne (183 dni) nie powinny być oceniane jedną miarą. Dekoracje sprzedają się głównie w listopadzie i grudniu, więc ich roczna rotacja zawsze będzie niska, ale stan zapasu w lutym powinien być bliski zeru.

Dla pojedynczego produktu prostszy od wzoru wartościowego jest wskaźnik dni pokrycia: aktualny stan w sztukach podzielony przez średnią dzienną sprzedaż. Przykład: poszewka, której na stanie jest 120 sztuk, a w ostatnich 90 dniach sprzedało się 6 sztuk, ma pokrycie 120 / (6 / 90) = 1800 dni, czyli prawie 5 lat. Przy cenie zakupu 35 zł to 4200 zł zamrożone w jednym SKU. Do szerszego podziału asortymentu na grupy przydaje się analiza abc zapasów, która pokazuje, które produkty generują większość sprzedaży.

Dead stock, czyli zalegający towar: jak go rozpoznać

Dead stock (martwy zapas, zalegający towar) to towar, który leży w magazynie znacznie dłużej niż typowy cykl rotacji jego kategorii i nie ma realnej szansy na sprzedaż w normalnej cenie. Nie ma ustawowej definicji ani jednego progu - każdy sklep wyznacza go sam.

Praktyczna reguła: oznacz jako zalegający każdy SKU, którego dni pokrycia są co najmniej dwa razy dłuższe niż średnia rotacja w dniach jego kategorii, oraz każdy SKU bez sprzedaży od 90 dni (dla towaru sezonowego - od końca sezonu). W przykładowym sklepie dla tekstyliów (81 dni) próg wyniósłby około 160 dni, więc poszewka z pokryciem 1800 dni od razu trafia na listę. Udział zalegającego towaru w wartości magazynu warto śledzić co miesiąc tak samo jak samą rotację.

Co zrobić z zalegającym towarem w sklepie internetowym

Zalegający towar trzeba zamienić w gotówkę albo przynajmniej przestać za niego płacić. Kolejność działań zależy od tego, jak bardzo towar stracił wartość:

  1. Wstrzymaj dokupowanie. Pierwszy krok to usunięcie SKU z automatycznych zamówień u dostawcy - inaczej problem będzie rósł.
  2. Sprawdź kartę produktu. Słabe zdjęcia, brak wymiarów albo zła kategoria potrafią zatrzymać sprzedaż dobrego produktu. To najtańsza poprawka.
  3. Zestawy i dodatki do zamówień. Połącz wolny produkt z bestsellerem (np. poszewka do kompletu z pościelą) albo dodaj go jako tańszy dodatek w koszyku.
  4. Wystaw towar w nowych kanałach. Produkt, który nie sprzedaje się w sklepie, może znaleźć klientów na Allegro, Amazonie, Kauflandzie lub Erli, bez zakładania osobnego magazynu dla każdego kanału.
  5. Przecena i wyprzedaż. Przecena stopniowa (np. co 2-3 tygodnie) pozwala sprawdzić, przy jakiej cenie towar rusza. Każdą obniżkę opisz zgodnie z przepisami o informowaniu o cenach.
  6. Zwrot lub wymiana u dostawcy. Część hurtowni przyjmuje zwrot niesprzedanego towaru albo wymianę na inny asortyment - warto o to zapytać, zanim zaczniesz przeceniać.
  7. Odsprzedaż hurtowa lub likwidacja. Gdy nic nie działa, sprzedaż całej partii outletom albo skupom zwalnia miejsce i gotówkę, choć zwykle poniżej ceny zakupu.

Każda z tych decyzji poprawi rotację zapasów tylko wtedy, gdy jednocześnie zmienisz zasady zakupów. Bufor na wypadek opóźnień dostaw powinien wynikać z wyliczonego zapasu bezpieczeństwa, a nie z zamawiania "na zapas" - zawyżony zapas bezpieczeństwa to jedna z częstszych przyczyn niskiej rotacji.

Najczęstsze błędy przy liczeniu rotacji zapasów

Większość błędów w liczeniu rotacji zapasów wynika z mieszania jednostek albo okresów. Najczęstsze z nich:

  • Przychód w liczniku, zapas w cenach zakupu w mianowniku. W przykładzie daje to 7,2 razy zamiast 4,8 razy. Ten błąd pojawia się nawet w poradnikach, które podają wzór kosztowy, a w przykładzie liczbowym podstawiają przychód.
  • Mieszanie sztuk i złotówek. Rotację można liczyć ilościowo (sztuki) albo wartościowo (zł), ale licznik i mianownik muszą być w tej samej jednostce.
  • Średnia z dwóch punktów przy sprzedaży sezonowej. Pomiar 1 stycznia i 31 grudnia pomija szczyt zatowarowania przed świętami. Średnia miesięczna jest dokładniejsza.
  • Porównywanie okresów o różnej długości. Kwartał ma 90-92 dni, rok 365. Rotację kwartalną w razach trzeba przeliczyć na roczną, zanim porówna się ją z wynikiem rocznym.
  • Jeden wynik dla całego sklepu. Średnia ukrywa dead stock - szybka kategoria "maskuje" wolną.
  • Rozjechane stany między kanałami. Jeśli sklep i marketplace'y mają osobne stany, a część z nich jest nieaktualna, średni zapas w mianowniku jest błędny już na starcie.

Rotacja zapasów jest tak dokładna, jak stany, z których ją liczysz. W ShopDepot sklep internetowy i marketplace'y korzystają z jednego stanu magazynowego dla każdego produktu i wariantu, a każda zmiana trafia od razu do wszystkich kanałów. Jak dobrać narzędzie do prowadzenia stanów, opisujemy w poradniku o tym, jaki program magazynowy dla sklepu internetowego wybrać.

Gotowy, by sprzedawać wszędzie?

Otwórz sklep w kilka minut i podłącz platformy sprzedażowe - 14 dni za darmo.

14 dni za darmo Załóż sklep