Analiza ABC i XYZ zapasów: jak podzielić asortyment sklepu i co z tym zrobić

Analiza ABC i XYZ krok po kroku: formuły do Excela, przykład liczbowy dla sklepu i macierz 9 pól z decyzjami dla zakupów, magazynu i oferty. Sprawdź.

M Max CyrekShopDepot Opublikowany Czas czytania12 min czytania

Analiza ABC dzieli asortyment na trzy grupy według udziału w wartości sprzedaży: A to nieliczne produkty, które przynoszą większość obrotu, B to środek stawki, a C to długi ogon o niewielkim znaczeniu. Analiza XYZ dokłada drugi wymiar, czyli przewidywalność popytu. Dla sklepu z kilkuset SKU całą analizę ABC i XYZ zrobisz w arkuszu w 1-2 godziny, mając tylko eksport sprzedaży z 12 miesięcy.

Poniżej znajdziesz instrukcję krok po kroku, gotowe formuły do Excela, przykład liczbowy dla sklepu z 12 produktami oraz tabelę decyzji dla każdego z 9 pól macierzy ABC XYZ, czyli to, co realnie zmienić w zakupach, magazynie i ofercie po podziale.

Na czym polega analiza ABC zapasów i czym jest analiza XYZ

Analiza ABC zapasów to uszeregowanie produktów od największej do najmniejszej wartości (sprzedaży, zużycia lub marży) i podział ich na grupy według skumulowanego udziału w tej wartości. Metoda wywodzi się z zasady Pareto: niewielka część pozycji odpowiada za większość wartości. Encyklopedia Zarządzania podaje typowe proporcje: grupa A to 5-20% liczby pozycji i 75-80% wartości, grupa B to około 15-20% pozycji i wartości, a grupa C to 60-80% pozycji i około 5% wartości.

Analiza XYZ klasyfikuje te same produkty według regularności popytu. Miarą jest współczynnik zmienności, czyli odchylenie standardowe sprzedaży z kolejnych okresów podzielone przez średnią sprzedaż. Produkty X sprzedają się równo, Y z wahaniami (sezon, promocje), a Z nieregularnie i trudno je prognozować.

Obie klasyfikacje razem tworzą macierz ABC XYZ z 9 polami: AX, AY, AZ, BX, BY, BZ, CX, CY i CZ. Dopiero ta kombinacja mówi, jak zamawiać dany produkt: ekspres sprzedający się głównie w grudniu wymaga innego planu niż kawa, która schodzi co miesiąc w podobnej ilości, choć oba produkty mogą być w grupie A.

Uwaga na pomyłkę nazw: logistyczna analiza ABC nie ma nic wspólnego z rachunkiem kosztów działań (Activity-Based Costing), który też bywa skracany do „ABC”. Ten tekst dotyczy wyłącznie klasyfikacji asortymentu.

Zanim zaczniesz: dane, czas i narzędzia

Do analizy ABC wystarczy jedna tabela: lista produktów (najlepiej na poziomie SKU, czyli każdego wariantu osobno) z ilością sprzedaną i ceną albo wartością sprzedaży w wybranym okresie. Do analizy XYZ potrzebujesz tej samej sprzedaży rozbitej na miesiące.

  • Okres: 12 pełnych miesięcy. Krótszy okres w sklepie z sezonowością zafałszuje oba podziały.
  • Dane ze wszystkich kanałów: sklep, Allegro, Amazon i inne marketplace'y razem. Produkt, który jest C w sklepie, może być A na marketplace.
  • Kryterium: wartość sprzedaży netto (najczęściej), marża (lepsza, jeśli marże mocno się różnią) albo liczba pobrań z magazynu (do rozmieszczenia towaru na regałach).
  • Narzędzie: Excel, Google Sheets albo LibreOffice Calc. Koszt: 0 zł, jeśli masz już arkusz.
  • Czas: przy pierwszym podejściu 1-2 godziny, głównie na oczyszczenie danych. Kolejne aktualizacje na gotowym szablonie zajmują kilkanaście minut.
  • Poziom trudności: niski. Potrzebujesz sortowania, sumy i funkcji JEŻELI.

Analiza ABC krok po kroku

Analiza ABC to sześć kroków: zbierz dane, policz wartość każdego produktu, posortuj malejąco, wylicz udział procentowy, wylicz udział skumulowany i przypisz grupy według progów 80% i 95%.

  1. Wyeksportuj sprzedaż z 12 miesięcy. Jeden wiersz na SKU: nazwa, ilość sprzedana, cena netto (albo od razu wartość). Usuń zwroty, pozycje testowe i produkty, które sprzedajesz krócej niż 3 miesiące - je oceniaj osobno.
  2. Policz wartość każdej pozycji. Ilość × cena netto. Jeśli wybierasz kryterium marży: ilość × marża jednostkowa.
  3. Posortuj produkty malejąco według wartości. Na górze ma się znaleźć produkt o największym obrocie.
  4. Policz udział procentowy. Wartość produktu ÷ suma wartości wszystkich produktów × 100. Suma udziałów musi dać 100%.
  5. Policz udział skumulowany. Dla każdego wiersza dodaj jego udział do sumy udziałów wszystkich wierszy powyżej. Ostatni wiersz musi mieć 100%.
  6. Przypisz grupy. Najczęściej stosowane progi: A do 80% skumulowanego udziału, B od 80% do 95%, C powyżej 95%. Ustal z góry, do której grupy trafia produkt, który przekracza próg (w przykładzie niżej trafia do grupy niższej), i stosuj to konsekwentnie.

Przykład: analiza ABC i XYZ dla sklepu z 12 produktami

Przykładowy sklep z kawą i akcesoriami sprzedał w ciągu roku towar za 909 344 zł netto. Wszystkie poniższe wartości policzono w kodzie na danych przykładowych: 12 SKU, sprzedaż miesięczna ze stycznia do grudnia. Progi ABC: 80% i 95% wartości skumulowanej. Progi XYZ: współczynnik zmienności do 0,5 (X), do 0,9 (Y), powyżej 0,9 (Z).

ProduktSprzedaż roczna (szt.)Wartość netto (zł)UdziałUdział skumulowanyABCWspółczynnik zmiennościXYZ
Kawa ziarnista 1 kg2 575229 17525,2%25,2%A0,07X
Ekspres przelewowy491171 35918,8%44,0%A0,85Y
Kawa ziarnista 250 g4 905156 96017,3%61,3%A0,06X
Młynek do kawy żarnowy38098 42010,8%72,1%A0,11X
Filtry papierowe 100 szt.3 69070 1107,7%79,8%A0,04X
Kawiarka aluminiowa45253 7885,9%85,8%B0,72Y
Zestaw prezentowy25851 3425,6%91,4%B1,81Z
Termos 1 l38538 1154,2%95,6%C0,52Y
Odkamieniacz73321 2572,3%97,9%C0,04X
Dzbanek szklany15312 0871,3%99,3%C0,14X
Waga baristyczna446 1160,7%99,9%C1,37Z
Uszczelki (części zamienne)416150,1%100,0%C2,15Z

Źródło: dane przykładowe, obliczenia redakcji; progi XYZ (0,5 i 0,9) za: Politechnika Łódzka, Zeszyty Naukowe „Organizacja i Zarządzanie” z. 73, 2019, https://yadda.icm.edu.pl/baztech/element/bwmeta1.element.baztech-fb8ff721-50bf-44aa-9eb4-57e28fbab1bc/c/Kaczorowska_Z_Klasyfikacja_ABC_73.pdf

Co pokazuje wynik przykładu

Grupa A to tu 5 z 12 produktów (42% SKU) i 79,8% obrotu, a nie podręcznikowe 20/80. W małym katalogu proporcje Pareto rzadko wychodzą książkowo. Podobnie było w badaniu Politechniki Łódzkiej: w grupie A znalazło się 35% pozycji. Liczy się próg wartości, a nie to, ile produktów do niego wpadnie.

Ekspres przelewowy jest w A, ale ma współczynnik zmienności 0,85 (Y). Średnio sprzedaje się 40,9 sztuki miesięcznie, ale w listopadzie 90, a w grudniu 140. Gdyby zamawiać go „po średniej”, sklep miałby nadmiar przez 10 miesięcy i braki w szczycie sezonu.

Termos 1 l leży na granicach obu klasyfikacji. Udział skumulowany 95,6% daje mu C, współczynnik 0,52 ledwie przekracza próg X. Przy kryterium marży (35 zł na sztuce) termos przechodzi do grupy B, bo jego udział skumulowany w marży wynosi 93,6%. Produkty przy progach warto oceniać ręcznie, zamiast ślepo ufać literze.

Uszczelki to typowe CZ: 41 sztuk rocznie, sprzedaż w trzech miesiącach z dwunastu, 615 zł obrotu. To kandydat do sprzedaży na zamówienie albo do usunięcia z oferty, a nie do trzymania zapasu.

Analiza XYZ: jak policzyć zmienność popytu

W analizie XYZ dla każdego produktu liczysz współczynnik zmienności = odchylenie standardowe sprzedaży miesięcznej ÷ średnia sprzedaż miesięczna, a potem przypisujesz klasę według progów. W badaniu Politechniki Łódzkiej przyjęto: X do 0,5, Y od 0,51 do 0,9, Z powyżej 0,9. Ta sama publikacja przytacza też progi alternatywne: X do 0,4, Y do 0,99, Z od 1.

Dla kawy 1 kg z przykładu: średnia sprzedaż to 214,6 sztuki miesięcznie, odchylenie standardowe 15,5, więc współczynnik zmienności wynosi 0,07 (X). Dla zestawu prezentowego: średnia 21,5 sztuki, odchylenie 38,8, współczynnik 1,81 (Z), bo 200 z 258 sztuk sprzedało się w listopadzie i grudniu.

  • X - popyt stabilny, prognoza z poprzednich miesięcy jest wiarygodna. Można zamawiać regularnie, w stałym rytmie.
  • Y - wahania o znanych przyczynach: sezon, Black Friday, promocje. Prognozuj po miesiącach, nie po średniej rocznej.
  • Z - sprzedaż sporadyczna. Prognoza jest mało warta, decyzja dotyczy raczej tego, czy w ogóle trzymać zapas.

Do analizy XYZ używaj danych miesięcznych, a nie tygodniowych: przy rzadko sprzedawanych produktach tygodnie z zerową sprzedażą sztucznie zawyżają zmienność. Wybierz też jeden wariant odchylenia standardowego (populacji albo próby) i trzymaj się go - w przykładzie użyto odchylenia populacji, przy odchyleniu z próby współczynnik ekspresu wyniósłby 0,89 zamiast 0,85.

Analiza ABC w Excelu: gotowe formuły

Analiza ABC w Excelu wymaga trzech kolumn z formułami: udziału, udziału skumulowanego i klasy. Załóżmy, że w kolumnie A są nazwy produktów, w B ilość roczna, w C cena netto, a dane zajmują wiersze 2-13 (polska wersja Excela, separator argumentów to średnik).

  1. Wartość (kolumna D): =B2*C2, przeciągnij w dół. Potem posortuj cały zakres malejąco po kolumnie D.
  2. Udział (kolumna E): =D2/SUMA($D$2:$D$13), format procentowy.
  3. Udział skumulowany (kolumna F): =SUMA($E$2:E2) - zakotwiczony początek, ruchomy koniec.
  4. Klasa ABC (kolumna G): =JEŻELI(F2<=80%;"A";JEŻELI(F2<=95%;"B";"C")).
  5. Sprzedaż miesięczna (kolumny H-S): 12 kolumn ze sprzedażą w sztukach w kolejnych miesiącach.
  6. Współczynnik zmienności (kolumna T): =ODCH.STAND.POPUL(H2:S2)/ŚREDNIA(H2:S2).
  7. Klasa XYZ (kolumna U): =JEŻELI(T2<=0,5;"X";JEŻELI(T2<=0,9;"Y";"Z")).
  8. Pole macierzy (kolumna V): =G2&U2 - daje wynik w rodzaju „AX” czy „CZ”, po którym łatwo filtrować.

Funkcja ODCH.STAND.POPUL to polski odpowiednik STDEV.P i liczy odchylenie dla całej populacji; dokumentacja Microsoft opisuje jej składnię i różnicę względem ODCH.STANDARD.PRÓBKI. Jeśli produkt w danym miesiącu nie był dostępny (brak towaru), wpisz pustą komórkę zamiast zera albo wyłącz ten miesiąc - inaczej braki magazynowe wyjdą w analizie jako „niestabilny popyt”.

Macierz ABC XYZ: co zrobić z każdą grupą produktów

Sam podział na litery nic nie zmienia, dopóki nie przypiszesz grupom reguł. Poniższa tabela przekłada 9 pól macierzy na decyzje w sklepie internetowym. Kierunki działań oparto na zaleceniach z badania Politechniki Łódzkiej (dokładne prognozy i dostawy na czas dla AX, zapasy bezpieczeństwa dla AY, AZ i BZ, upraszczanie i ograniczanie asortymentu dla CZ), dostosowanych do realiów e-commerce.

PoleCharakterZakupy i zapasKontrola i oferta
AXwysoka wartość, stały popytczęste, regularne dostawy w mniejszych partiach; dokładna prognozanajczęstsza kontrola stanów, priorytet w negocjacjach z dostawcą, brak towaru niedopuszczalny
AYwysoka wartość, sezonowośćplan zakupów miesiąc po miesiącu, zamówienia z wyprzedzeniem przed sezonem, zapas bezpieczeństwa w szczycieprzegląd planu przed każdym sezonem i większą promocją
AZwysoka wartość, popyt nieregularnyzapas bezpieczeństwa albo krótki czas dostawy od dostawcy; rozważ zamawianie pod konkretne zamówieniaanaliza, skąd biorą się skoki (hurtowi klienci, jednorazowe akcje)
BXśrednia wartość, stały popytokresowe uzupełnianie w stałym rytmie (np. co 2 tygodnie)automatyczne zamawianie po spadku do stanu minimalnego
BYśrednia wartość, wahaniaokresowe uzupełnianie z korektą na sezonprzegląd raz w miesiącu
BZśrednia wartość, popyt nieregularnyniewielki zapas bezpieczeństwa albo dostawa na żądaniesprawdź, czy produkt nie powinien trafić do C
CXniska wartość, stały popytrzadkie zakupy w większych partiach, prosty system „dwóch pojemników”minimalna kontrola, inwentaryzacja najrzadziej
CYniska wartość, wahaniawiększe partie przed sezonem, bez precyzyjnych prognozsprawdź, czy towar nie zalega po sezonie
CZniska wartość, popyt sporadycznybrak zapasu albo minimalny; sprzedaż na zamówieniekandydat do wycofania lub sprzedaży z dłuższym czasem realizacji

Źródło: kierunki działań na podstawie: Politechnika Łódzka, Zeszyty Naukowe „Organizacja i Zarządzanie” z. 73, 2019, https://yadda.icm.edu.pl/baztech/element/bwmeta1.element.baztech-fb8ff721-50bf-44aa-9eb4-57e28fbab1bc/c/Kaczorowska_Z_Klasyfikacja_ABC_73.pdf; system dwóch pojemników dla grupy C za Encyklopedią Zarządzania (mfiles.pl).

Klasyfikacja ABC ma też zastosowanie fizyczne: produkty najczęściej pobierane stawia się najbliżej stanowiska pakowania, a rzadkie najdalej. Do tego celu kryterium powinna być liczba pobrań, a nie wartość sprzedaży - drogi produkt sprzedawany raz w tygodniu nie musi stać przy biurku pakowacza.

Jak wyglądał podział w realnej firmie

Badanie z 2019 roku objęło 538 towarów przedsiębiorstwa produkcyjnego (dane za 2016 rok, kryterium: wartość obrotu). Wynik dobrze pokazuje, że grupa A rzadko liczy dokładnie 20% pozycji, a większość asortymentu może mieć stabilny popyt.

GrupaLiczba pozycjiUdział w liczbie pozycjiUdział w wartości obrotu
A19035,32%79,88%
B15829,37%15,09%
C19035,32%5,03%
X37770,07%-
Y7013,01%-
Z9116,91%-
AX13224,54%59,68%
CZ376,88%1,02%

Źródło: Z. Kaczorowska, I. Staniec, N. Szczygieł, Politechnika Łódzka, Zeszyty Naukowe „Organizacja i Zarządzanie” z. 73, 2019, https://yadda.icm.edu.pl/baztech/element/bwmeta1.element.baztech-fb8ff721-50bf-44aa-9eb4-57e28fbab1bc/c/Kaczorowska_Z_Klasyfikacja_ABC_73.pdf

Najważniejszy wniosek z tych danych: 132 pozycje AX, czyli co czwarty towar, dawały prawie 60% wartości obrotu. To właśnie na tej grupie opłaca się skupić prognozowanie i negocjacje z dostawcami.

Najczęstsze błędy w analizie ABC i XYZ

Najczęstsze błędy to złe dane wejściowe (jeden kanał, za krótki okres, braki towaru liczone jako brak popytu) i traktowanie wyniku jak wyroku zamiast punktu wyjścia do decyzji.

  • Analiza tylko ze sklepu, bez marketplace'ów. Jeśli połowa sprzedaży idzie przez Allegro, wynik ze sklepu pokazuje połowę obrazu.
  • Analiza na poziomie produktu zamiast wariantu. Koszulka może być w A, ale rozmiar XXL w kolorze limonkowym to CZ. Zapas zamawiasz na warianty, więc i klasyfikuj warianty.
  • Kryterium ilości zamiast wartości. Filtry za 19 zł sprzedają się w tysiącach sztuk, ale to nie znaczy, że są ważniejsze od ekspresu za 349 zł. Ilość ma sens tylko przy planowaniu rozmieszczenia towaru.
  • Zera z okresów braku towaru. Produkt, którego nie było przez 3 miesiące, wyjdzie jako Z, choć popyt na niego mógł być stabilny.
  • Nowości oceniane razem z resztą. Produkt sprzedawany od 2 miesięcy prawie zawsze trafi do C. Oceniaj go osobno, po pełnym sezonie.
  • Analiza zrobiona raz. Klasyfikacja się starzeje: zmieniają się ceny, trendy i sezon. Analiza sprzed roku może być bardziej szkodliwa niż jej brak.
  • Usuwanie całej grupy C z automatu. Część produktów C to akcesoria kupowane razem z produktami A (filtry do ekspresu, uszczelki do kawiarki). Ich wycofanie może obniżyć sprzedaż produktów A.

Co zrobić, gdy wynik analizy nie ma sensu

ObjawPrawdopodobna przyczynaRozwiązanie
Ostatni udział skumulowany nie wynosi 100%zakres w SUMA nie obejmuje wszystkich wierszy albo dane nie są posortowanesprawdź zakotwiczenie $D$2:$D$13 i posortuj malejąco przed liczeniem
Prawie wszystko jest w grupie Ajeden produkt dominuje albo katalog ma kilka pozycjiprzy kilkunastu SKU analizuj marżę i zmienność ręcznie; ABC ma sens od kilkudziesięciu pozycji
Bestseller wyszedł jako Zbraki towaru albo jednorazowa duża sprzedaż hurtowausuń miesiące bez towaru i nietypowe zamówienia, policz ponownie
Całe kategorie sezonowe są w Y lub Zsezonowość jest naturalna dla tych produktównie traktuj Y jako problemu; planuj zakupy po miesiącach
Produkt z wysoką marżą jest w Ckryterium obrotu ignoruje marżęzrób drugą analizę ABC po marży i porównaj wyniki

Jak często powtarzać analizę ABC i XYZ

W większości sklepów wystarczy aktualizacja co kwartał na danych z ostatnich 12 miesięcy, a dodatkowo przed sezonem (np. we wrześniu przed Black Friday i świętami). Przy szybko zmieniającym się asortymencie, np. w modzie, lepiej liczyć co miesiąc. Ważne, żeby za każdym razem używać tych samych progów i tego samego kryterium - inaczej przesunięcia produktów między grupami nie będą nic znaczyć.

Porównuj też wyniki z poprzednią analizą. Produkt, który spadł z A do B, to sygnał do sprawdzenia ceny, opinii albo konkurencji. Produkt, który awansował z C do A, wymaga zmiany sposobu zamawiania, zanim zabraknie go w magazynie.

Warianty analizy: po marży, po pobraniach, po klientach

  • ABC po marży - lepsza od ABC po obrocie, gdy marże w asortymencie różnią się kilkukrotnie. W przykładzie zmieniła klasę termosu z C na B.
  • ABC po liczbie pobrań - do układu magazynu i kompletacji: co najczęściej pobierane, to najbliżej strefy wydań.
  • ABC klientów - ta sama metoda zastosowana do odbiorców zamiast produktów, przydatna przy sprzedaży B2B.
  • Analiza ABC bez XYZ - wystarczy w sklepie bez sezonowości i z kilkudziesięcioma SKU. Gdy sprzedaż mocno skacze między miesiącami, sama analiza ABC prowadzi do złych zamówień.

Jakość analizy zależy od tego, czy dane sprzedażowe ze wszystkich kanałów są w jednym miejscu. W ShopDepot zamówienia ze wszystkich sklepów i kont marketplace trafiają na jedną listę z filtrami kanału i statystykami dla przefiltrowanego zbioru, a magazyn prowadzi stany osobno dla każdego wariantu i od razu przekazuje zmiany do podłączonych marketplace'ów. Dla produktów z pola CZ możesz tam włączyć zamówienia oczekujące (backorder): klient kupuje towar chwilowo niedostępny i widzi szacowany czas realizacji, a Ty nie musisz trzymać jego zapasu.

Gotowy, by sprzedawać wszędzie?

Otwórz sklep w kilka minut i podłącz platformy sprzedażowe - 14 dni za darmo.

14 dni za darmo Załóż sklep