Zapas bezpieczeństwa i stan minimalny: planowanie zakupów w sklepie

Zapas bezpieczeństwa i punkt ponownego zamówienia krok po kroku: wzory, przykład dla sklepu, sezonowość i stan minimalny. Policz, kiedy zamawiać towar.

M Max CyrekShopDepot Opublikowany Czas czytania12 min czytania

Zapas bezpieczeństwa to dodatkowa ilość towaru ponad przewidywaną sprzedaż w czasie oczekiwania na dostawę. Chroni sklep przed brakiem, gdy klienci kupią więcej niż zwykle albo dostawca się spóźni. Liczysz go wzorem ZB = z × √(LT × σd² + d² × σLT²), a moment zamówienia wyznacza punkt ponownego zamówienia = d × LT + ZB. Przykład: sklep sprzedaje 13 sztuk dziennie, dostawa trwa średnio 10 dni, więc przy poziomie obsługi 95% zapas bezpieczeństwa wynosi 35 sztuk, a zamówienie składasz, gdy stan spadnie do 165 sztuk.

Na policzenie jednego produktu w arkuszu potrzebujesz około godziny i dwóch zestawień: dziennej sprzedaży ze wszystkich kanałów oraz dat kilku ostatnich zamówień i dostaw. Poniżej znajdziesz definicje, różnicę między zapasem bezpieczeństwa a stanem minimalnym, obliczenia krok po kroku, przeliczenie na sezon i najczęstsze błędy.

Co to jest zapas bezpieczeństwa

Zapas bezpieczeństwa (zapas zabezpieczający, ang. safety stock) to część zapasu, która nie jest przeznaczona na przewidywaną sprzedaż, tylko na odchylenia od niej. W pracy Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu (P. Hanczar, 2009) zdefiniowano go jako wielkość zapasu pozwalającą zachować zdolność zaspokajania popytu w czasie nagłego, nieplanowanego wzrostu popytu. Materiał dydaktyczny Wyższej Szkoły Logistyki (2012) dodaje, że zapas bezpieczeństwa łagodzi skutki różnic między przewidywanym a rzeczywistym zapotrzebowaniem w cyklu dostawy, a przy jego obliczaniu uwzględnia się poziom obsługi klienta, losowość popytu i zmienność czasu dostawy.

W sklepie internetowym zapas bezpieczeństwa odpowiada na dwa ryzyka:

  • zmienność popytu - jednego dnia schodzi 10 sztuk, innego 21, bo produkt trafił do polecanych na Allegro albo ruszyła kampania,
  • zmienność czasu dostawy - hurtownia deklaruje 10 dni, ale raz dowozi w 8, a raz w 12.

Większy zapas bezpieczeństwa zmniejsza ryzyko braku, ale zamraża gotówkę i miejsce na regale. Dlatego zapas bezpieczeństwa liczy się dla każdego produktu osobno, a nie jako jeden procent dla całego magazynu.

Zapas bezpieczeństwa, stan minimalny i punkt ponownego zamówienia - czym się różnią

Zapas bezpieczeństwa to bufor, którego w normalnym cyklu nie powinieneś ruszać. Punkt ponownego zamówienia to poziom stanu, przy którym składasz zamówienie u dostawcy. Stan minimalny to nazwa, której różne źródła i programy używają w obu tych znaczeniach, dlatego zawsze sprawdź, co dokładnie oznacza w Twoim narzędziu.

PojęcieCo oznaczaCo robisz, gdy stan go osiągnie
Zapas bezpieczeństwa (zabezpieczający)bufor na wyższy popyt i opóźnienia dostawsprzedajesz z rezerwy; jeśli zamówienie nie jest złożone, jesteś spóźniony
Punkt ponownego zamówienia (zapas informacyjny)popyt w czasie dostawy plus zapas bezpieczeństwaskładasz zamówienie u dostawcy
Zapas minimalny w systemie min-maxdolny próg, po którego przekroczeniu uzupełniasz zapas do poziomu maksymalnegozamawiasz tyle, żeby dojść do zapasu maksymalnego
Zapas maksymalnygórna granica, np. wynikająca z miejsca na regalenie zamawiasz więcej

Rozbieżność nazw jest realna. Encyklopedia Zarządzania utożsamia zapas zabezpieczający z zapasem minimalnym, który powinien być zawsze dostępny. W systemie min-max opisanym przez Wyższą Szkołę Logistyki zapas minimalny to próg uruchamiający zamówienie. Praktyczna zasada: alert niskiego stanu ustawiaj na punkcie ponownego zamówienia, a nie na wysokości zapasu bezpieczeństwa. Alert ustawiony na zapasie bezpieczeństwa przypomni o zamówieniu dopiero wtedy, gdy na dostawę zostało za mało towaru.

Zanim zaczniesz: jakie dane są potrzebne

  • Dzienna sprzedaż produktu z 4-12 ostatnich tygodni - ze sklepu i wszystkich marketplace'ów razem, w sztukach, osobno dla każdego wariantu.
  • Daty kilku ostatnich zamówień i przyjęć towaru - najlepiej 5 lub więcej, żeby policzyć średni czas dostawy i jego rozrzut.
  • Docelowy poziom obsługi - np. 95%, czyli akceptujesz brak towaru średnio w 1 na 20 cykli dostaw.
  • Arkusz kalkulacyjny - Excel, Google Sheets albo LibreOffice Calc. Koszt: 0 zł.
  • Czas i trudność - około godziny na pierwszy produkt, potem kilka minut na każdy kolejny na gotowym szablonie. Poziom: średni, wystarczą funkcje ŚREDNIA i ODCH.STAND.POPUL.

Czas dostawy (lead time) licz od dnia, w którym decydujesz o zamówieniu, do dnia, w którym towar jest na stanie i można go wysłać klientowi. Wlicza się w to przygotowanie zamówienia, realizacja u dostawcy, transport i przyjęcie towaru na magazyn.

Jak obliczyć zapas bezpieczeństwa krok po kroku

Obliczenie zapasu bezpieczeństwa to sześć kroków: zbierz sprzedaż, policz średnią i odchylenie, zrób to samo dla czasu dostawy, wybierz współczynnik z, podstaw do wzoru i zaokrąglij w górę.

  1. Zsumuj dzienną sprzedaż ze wszystkich kanałów. Dni, w których produktu nie było na stanie, usuń z danych, bo zerowa sprzedaż w czasie braku zaniża średnią i zawyża zmienność.
  2. Policz średnią dzienną sprzedaż (d) i jej odchylenie standardowe (σd). W Excelu: =ŚREDNIA(zakres) i =ODCH.STAND.POPUL(zakres).
  3. Policz średni czas dostawy (LT) i jego odchylenie (σLT) w dniach. Użyj tych samych funkcji na liście czasów kilku ostatnich dostaw.
  4. Wybierz poziom obsługi i odczytaj współczynnik z. Najczęściej używane wartości: 90% to z = 1,28, 95% to 1,65, 98% to 2,05, 99% to 2,33.
  5. Podstaw dane do wzoru. Popyt i czas dostawy muszą być w tych samych jednostkach (np. sztuki dziennie i dni).
  6. Zaokrąglij wynik w górę do pełnej sztuki i zapisz go przy produkcie razem z datą obliczenia.

Wzór na zapas bezpieczeństwa, gdy zmienia się tylko popyt

Jeśli dostawca dowozi zawsze w tym samym czasie, wystarczy wzór uwzględniający wyłącznie wahania sprzedaży:

ZB = z × σd × √LT

gdzie z to współczynnik poziomu obsługi, σd to odchylenie standardowe dziennej sprzedaży, a LT to czas dostawy w dniach. Pierwiastek wynika z tego, że wahania z kolejnych dni częściowo się znoszą: odchylenie sprzedaży w 10 dniach nie jest 10 razy większe niż w jednym dniu, tylko około 3,16 raza.

Wzór na zapas bezpieczeństwa, gdy zmienia się też czas dostawy

Gdy dostawy się spóźniają, stosuj pełny wzór, który łączy obie niepewności:

ZB = z × √(LT × σd² + d² × σLT²)

gdzie d to średnia dzienna sprzedaż, a σLT to odchylenie standardowe czasu dostawy w dniach. Tę samą konstrukcję (pierwiastek z sumy wariancji popytu w czasie cyklu i wariancji czasu cyklu pomnożonej przez kwadrat popytu) podają S. Krzyżaniak w Zeszytach Naukowych Politechniki Śląskiej (2016), P. Hanczar w Pracach Naukowych UE we Wrocławiu za klasyczną monografią Hadleya i Whitina oraz wykład D. Brickera z University of Iowa. Wzór zakłada, że popyt ma rozkład zbliżony do normalnego, co dobrze pasuje do produktów sprzedawanych codziennie.

Przykład: zapas bezpieczeństwa i punkt zamówienia w sklepie

Sklep sprzedaje matę do jogi w sklepie internetowym i na Allegro. Przez 28 dni sprzedał łącznie 369 sztuk. Pięć ostatnich dostaw z hurtowni trwało 9, 10, 12, 8 i 11 dni. Wszystkie wartości poniżej policzono w kodzie.

  • średnia sprzedaż: d = 13 szt. dziennie (369 / 28 = 13,2), odchylenie σd = 3,2 szt.,
  • średni czas dostawy: LT = 10 dni, odchylenie σLT = 1,4 dnia,
  • poziom obsługi 95%, czyli z = 1,65.

Obliczenie zapasu bezpieczeństwa:

  1. LT × σd² = 10 × 3,2² = 102,4
  2. d² × σLT² = 13² × 1,4² = 331,24
  3. √(102,4 + 331,24) = √433,64 = 20,82
  4. ZB = 1,65 × 20,82 = 34,4, po zaokrągleniu w górę 35 sztuk
  5. punkt ponownego zamówienia = 13 × 10 + 35 = 165 sztuk

35 sztuk to około 2,7 dnia sprzedaży. Gdyby sklep policzył zapas tylko z wahań popytu (1,65 × 3,2 × √10), wyszłoby 17 sztuk. Różnica pokazuje, że w tym przykładzie niepewny czas dostawy odpowiada za ponad połowę zapasu bezpieczeństwa: składnik 331,24 jest ponad 3 razy większy niż 102,4. Skrócenie i ustabilizowanie dostaw obniży zapas bardziej niż dokładniejsza prognoza sprzedaży.

Poziom obsługiWspółczynnik zZapas bezpieczeństwa (tylko popyt)Zapas bezpieczeństwa (popyt i czas dostawy)Punkt ponownego zamówienia
90%1,2813 szt.27 szt.157 szt.
95%1,6517 szt.35 szt.165 szt.
98%2,0521 szt.43 szt.173 szt.
99%2,3324 szt.49 szt.179 szt.

Źródło: dane przykładowe, obliczenia redakcji; wartości współczynnika z według tablicy dystrybuanty rozkładu normalnego: NIST/SEMATECH e-Handbook of Statistical Methods, National Institute of Standards and Technology, https://www.itl.nist.gov/div898/handbook/eda/section3/eda3671.htm

Przejście z 95% na 99% podnosi zapas bezpieczeństwa z 35 do 49 sztuk, czyli o 40%, a ryzyko braku w cyklu spada z 5% do 1%. Każdy kolejny punkt procentowy poziomu obsługi kosztuje więcej towaru niż poprzedni. Poziom obsługi w tym wzorze oznacza prawdopodobieństwo, że w danym cyklu dostawy nie zabraknie towaru. To inny wskaźnik niż odsetek zamówionych sztuk, które udało się wydać - Krzyżaniak opisuje je osobno jako POP i SIR.

Dlaczego popularny wzór „maksimum minus średnia” daje inny wynik

W poradnikach często pojawia się uproszczony wzór: (maksymalna dzienna sprzedaż × maksymalny czas dostawy) - (średnia dzienna sprzedaż × średni czas dostawy). Dla tej samej maty do jogi daje on (21 × 12) - (13 × 10) = 122 sztuki, czyli 3,5 raza więcej niż metoda statystyczna przy 95%. Wzór zakłada, że rekordowa sprzedaż i najdłuższa dostawa wystąpią jednocześnie, a do tego wynik zależy od jednego nietypowego dnia. Sprawdzi się jako szybkie oszacowanie górnej granicy, ale przy setkach produktów prowadzi do zamrożenia dużej ilości gotówki.

Punkt ponownego zamówienia: kiedy zamówić u dostawcy

Punkt ponownego zamówienia (ROP, reorder point) to stan, przy którym składasz zamówienie, żeby nowa dostawa dotarła, zanim sprzedasz zapas bezpieczeństwa. Wzór: ROP = d × LT + ZB, czyli przewidywana sprzedaż w czasie dostawy plus zapas bezpieczeństwa. W literaturze polskiej ten poziom nazywa się też zapasem informacyjnym.

  • Porównuj z ROP stan dostępny plus towar już zamówiony. Jeśli masz 150 sztuk na półce i 200 w drodze, nie składasz kolejnego zamówienia, choć sam stan jest poniżej 165.
  • Stan musi obejmować wszystkie kanały. Jeśli sklep i marketplace mają osobne stany, punkt zamówienia porównujesz z liczbą, która nie odpowiada rzeczywistości.
  • Wielkość zamówienia to osobna decyzja. ROP mówi, kiedy zamówić, a nie ile. Ilość wynika z minimum logistycznego dostawcy, rabatów i miejsca w magazynie.

Jeśli sprawdzasz stany tylko raz w tygodniu, a nie na bieżąco, okres między przeglądami wydłuża czas, który musi pokryć zapas. Do wzoru wstawiasz wtedy LT + 7 dni: ZB = 1,65 × √(17 × 3,2² + 13² × 1,4²) = 37,1, czyli 38 sztuk. Zamówienie przy cotygodniowym przeglądzie uzupełnia zapas do poziomu 13 × 17 + 38 = 259 sztuk, licząc razem z towarem na stanie i w drodze. Taki sposób uwzględnienia cyklu przeglądu (pierwiastek z sumy czasu dostawy i czasu przeglądu) opisuje Krzyżaniak w cytowanej pracy.

Sezonowość i promocje: jak przeliczyć zapas bezpieczeństwa

Zapas bezpieczeństwa liczony na danych z lipca nie ochroni sklepu w listopadzie. Przed sezonem przelicz zapas bezpieczeństwa i punkt zamówienia na danych z tego samego okresu poprzedniego roku, a po sezonie wróć do normalnych wartości.

Przykład: jeśli w listopadzie mata do jogi sprzedaje się średnio 33 sztuki dziennie z odchyleniem 8 sztuk, przy tym samym czasie dostawy zapas bezpieczeństwa rośnie z 35 do 87 sztuk (1,65 × √(10 × 8² + 33² × 1,4²) = 86,9), a punkt ponownego zamówienia z 165 do 417 sztuk. Jeśli dostawca w sezonie wydłuża terminy, zaktualizuj też LT i σLT na podstawie dostaw z tego okresu.

  • Black Friday i planowane promocje - dolicz prognozowaną dodatkową sprzedaż do d, a nie do zapasu bezpieczeństwa. Zapas bezpieczeństwa ma pokryć nieprzewidziane odchylenia, a promocja jest przewidziana.
  • Zamówienie przedsezonowe - złóż je wcześniej o pełny czas dostawy plus zapas czasu na opóźnienia, bo w szczycie brak towaru kosztuje więcej niż kilka dni dłuższego składowania.
  • Po sezonie - obniż parametry, zanim nadwyżka zostanie w magazynie do następnego roku.

Jaki poziom obsługi wybrać dla różnych produktów

Poziom obsługi wybieraj według znaczenia produktu, a nie jednakowo dla całego asortymentu. Dla bestsellerów, na których opiera się sprzedaż, warto przyjąć 97-99%. Tanie dodatki ze stabilną sprzedażą mogą mieć 90%, a produkty kupowane sporadycznie często lepiej sprzedawać na zamówienie niż trzymać dla nich zapas. Do podziału asortymentu na takie grupy służy analiza abc połączona z analizą zmienności popytu.

Wysoki zapas bezpieczeństwa obniża rotację zapasów, bo towar dłużej leży na półce, i podnosi koszt utrzymania zapasów. Dlatego warto okresowo sprawdzać, czy faktyczna liczba braków odpowiada założonemu poziomowi obsługi.

Najczęstsze błędy przy liczeniu zapasu bezpieczeństwa

  • Dane tylko z jednego kanału. Jeśli połowa sprzedaży idzie przez Allegro, zapas policzony ze sklepu będzie dwa razy za mały.
  • Zera z dni braku towaru w danych. Zaniżają średnią i sztucznie podnoszą odchylenie.
  • Czas dostawy z deklaracji dostawcy zamiast z faktycznych dat. Deklarowane 7 dni nie ma odchylenia, rzeczywiste dostawy mają.
  • Alert ustawiony na zapasie bezpieczeństwa zamiast na punkcie zamówienia. Zamówienie wychodzi za późno i sklep sprzedaje rezerwę w czasie dostawy.
  • Jeden procent zapasu dla wszystkich produktów. „10% zapasu na wszelki wypadek” daje nadmiar przy stabilnych produktach i braki przy zmiennych.
  • Brak przeliczenia przed sezonem. Parametry z lata nie pasują do grudnia.
  • Mieszanie jednostek. Popyt tygodniowy i czas dostawy w dniach dają wynik bez sensu.

Co zrobić, gdy zapas bezpieczeństwa nie działa

ObjawPrawdopodobna przyczynaRozwiązanie
Braki towaru częściej niż zakłada poziom obsługiczas dostawy liczony z deklaracji, sprzedaż tylko z jednego kanałuprzelicz σLT z faktycznych dostaw i zsumuj sprzedaż ze wszystkich kanałów
Towar latami leży w magazynieza wysoki poziom obsługi albo wzór „maksimum minus średnia”obniż z dla tanich i stabilnych produktów, użyj metody statystycznej
Brak tuż przed dostawą mimo zapasuzamówienie złożone dopiero przy zapasie bezpieczeństwaustaw próg zamawiania na punkcie ponownego zamówienia
Wynik zapasu jest kilka razy większy niż miesięczna sprzedażpomylone jednostki albo pojedynczy nietypowy dzień w danychsprawdź jednostki, usuń zamówienia hurtowe i jednorazowe piki
Produkt sprzedaje się kilka sztuk miesięcznie, a wzór daje ułamkipopyt sporadyczny, wzór zakłada rozkład zbliżony do normalnegoustal stan ręcznie (np. 1-2 sztuki) albo sprzedawaj na zamówienie

Planowanie zakupów ze wspólnym stanem w ShopDepot

Zapas bezpieczeństwa jest tak dobry jak dane, z których go liczysz. W ShopDepot zamówienia ze sklepu i z marketplace'ów, takich jak Allegro, Amazon czy Kaufland, trafiają na jedną listę, a analityka pokazuje sumy dla wybranego kanału i okresu, bestsellery oraz statystyki sklepu z ostatnich 30 dni. Raporty i zaznaczone zamówienia wyeksportujesz do pliku, więc dane do wyliczenia średniej sprzedaży i odchylenia dla arkusza masz w jednym miejscu.

Punkt ponownego zamówienia ma sens tylko wtedy, gdy porównujesz go z prawdziwym stanem. Magazyn w ShopDepot prowadzi jeden stan dla każdego wariantu, wspólny dla sklepu i wszystkich marketplace'ów, a statusy zamówień same zdejmują towar ze stanu i przywracają go przy anulowaniu. Strona funkcji magazynu nie opisuje alertów stanów minimalnych, więc punkt zamówienia dla każdego produktu prowadź w arkuszu obok eksportu. Gdy stan mimo wszystko spadnie do zera, reguły dostępności pozwalają zdecydować, co widzi klient, albo przełączyć produkt na zamówienia oczekujące z szacowanym czasem realizacji. Jeśli wybierasz dopiero program magazynowy, ShopDepot możesz sprawdzić na własnych produktach przez 14 dni bez karty, a plany zaczynają się od 49 zł netto miesięcznie według cennika.

Gotowy, by sprzedawać wszędzie?

Otwórz sklep w kilka minut i podłącz platformy sprzedażowe - 14 dni za darmo.

14 dni za darmo Załóż sklep